Firðir og grunnsævi
Líf

Líf

 


Í Patreksfirði og Tálknafirði fóru fram miklar rannsóknir á grunnþáttum sjávar í firðinum á árunum 2008-2009. Safnað var gögnum um strauma, hita, seltu, næringarefni (sjá undir liðnum Sjór) og svifþörunga. Gögnum var safnað á 6 stöðvum í Patreksfirði og 4 stöðvum í Tálknafirði (sjá mynd). Til viðbótar var safnað gögnum um marglyttu í fjörðunum og gerð ítarleg úttekt á botndýrum. Áður hafa verið gerðar allnokkrar rannsóknir á skeldýrum í fjörðunum með nýtingu í huga og ýmsar fiskifræðilegar rannsóknir.

Botndýr

1. mynd. Sýnatökustaðir í Patreksfirði og Tálknafirði

Í Patreksfirði hafa verið gerðar umfangsmiklar rannsóknir á botndýralífi á vegum Hafrannsóknastofnunar með tilstyrk Atvinnuþróunarfélags Vestfjarða og fleiri aðila. Var þar einkum haft í huga fyrirhugað fiskeldi í Patreksfirði og Tálknafirði sem þá var í undirbúningi. Hafrannsóknastofnunin var fengin af Atvinnuþróunarfélagi Vestfjarða, Atvest, til að framkvæma rannsóknina. Rannsókninni stýrði Steinunn Hilma Ólafsdóttir botndýrasérfræðingur á Hafrannsóknastofnun en rannsóknin var hluti af stærra verkefni í fjörðunum þar sem gerðar voru ýmsar rannsóknir á eðlis-, efna- og líffræðilegum þáttum fjarðanna.

Dagana 13. og 14. maí 2009 fór fram söfnun botndýra í Patreksfirði. Sýnum var safnað á 18 til 66 metra dýpi á 14 stöðvum í firðinum (1. mynd). Sýni voru tekin með Shipek botngreip og á hverri stöð voru tekin 3 greiparsýni. Úr einu greiparsýni á hverri stöð voru tekin hlutsýni til kornastærðargreiningar. Báturinn Tálkni frá Tálknafriði var notaður við sýnatökuna.

Tafla 2. Hlutfall tíu algengustu tegunda/hópa.

Algengustu tegundir

Úrvinnsla hefur farið fram á stöðvum 4, 5, 7, 9, 11, 12 (tafla).  Alls hafa verið greindar 128 tegundir/hópar frá þessum stöðvum. Þessi dýr tilheyrðu að mestu fylkingum burstorma, krabbadýra og lindýra (2.mynd). Afar fáar tegundir tilheyrðu öðrum hópum og meðal annars var mjög lítið um skrápdýr og flest dýr sem tilheyrðu lindýrum voru samlokur.


Flestar tegundir/hópar fundust á stöð 4 (93) en fæstar á stöð 7 (39). Fjölbreytileiki botndýra var á milli 1,6 og 3,3 (Shannon H'
loge) og var mestur á stöðvum 4 og 9.

Í töflu 2 hér til hliðar má sjá hlutfall tíu algengustu tegunda eða hópa. Heildarfjöldi dýra á fimm stöðvum og hlutfall þeirra af heild, meðalfjöldi

Mynd 2. Fjöldi eintaka (y-ás) af helstu botndýrahópum á hverri stöð (x-ás).

og staðalfrávik. Tegundir sem tilheyra hóp burstaorma eru einkenndir með (b), þær sem tilheyra samlokum eru einkenndar með (s) og krabbadýr með (k).

Leirbotn var á stöðvum 5, 7, 9, 11 og 12. Tegundasamsetning botndýra milli þessara stöðva var mjög lík og myndar ákveðið botndýrasamfélag.  Stöð 9 skar sig dálítið frá hinum með áberandi lítið af krabbadýrum.  Burstaormurinn Galathowenia oculata var algengasta tegundin en aðrar algengar tegundir á þessum stöðvum voru gljáhytla (Ennucula tenuis) og burstaormurinn Cossura longocirrata.

Þar sem botninn var grófari (stöð 4), skar engin ein tegund sig verulega úr með mikinn þéttleika en algengasti burstaormurinn var roðamaðkur (Scoloplos armiger) og þráðormar voru einnig í töluverðum fjölda. Burstaormar sem eru rándýr voru nokkuð algengir á þessari stöð.

Heimildir

Skýrsla um þessar rannsóknir eftir Steinunni Hilmu Ólafsdóttur sérfræðing á Hafrannsóknastofnun er væntanleg í ritröðinni Hafrannsóknir.

Botnþörungar

Efni í vinnslu

Fjörudýr

Efni í vinnslu


Svifþörungar

 

Stöðvakort

Rannsóknir á svifþörungum fóru fram í Patreksfirði á árunum 2008 til 2009 sem Hafsteinn G. Guðfinnsson annaðist og gerði hann þessa samantekt sem sjá má hér fyrir neðan.

Safnað var gögnum um svifþörunga á 6 stöðvum í firðinum. Mælingar voru gerðar á blaðgrænu-a sem mælikvarða á magn svifþörunga í sjó en einnig var safnað sýnum til greininga og talninga á svifþörungum. Þá var mælt sjóndýpi á hverri rannsóknastöð. Hér verður aðallega sagt frá niðurstöðum á annarri stöð í Patreksfirði (P2) sem er næst innst í firðinum á kortinu hér til hliðar. Þar er dýpi rúmlega 30 metrar.

Sjóndýpi gefur upplýsingar um hvort mikið eða lítið svif og/eða grugg er í sjónum. Þar geta átt í hlut svifþörungar (algengast), dýrasvif, annað svif, grugg og fleira sem dregur úr skyggni í sjónum. Mælingin fer fram með hvítri 30 cm skífu sem rennt er niður í sjóinn á bandi sem er með metramerkjum og má lesa af því hve margir metrar eru farnir í sjó. Þegar skífan hverfur sjónum er lesið af kvarða bandsins og segir talan til um  sjóndýpið í metrum á hverjum stað.

Sjóndýpismælingar á stöð P2 og fleiri stöðvum sýndu að 1% ljósdýpi var iðulega á  20 til 30 m dýpi frá vori til hausts en þegar ljós í sjónum er meira en 1% af því ljósi sem berst yfirborðinu er talið að svifþörungar framleiði meira af lífrænu efni en þeir eyða. Þetta þýðir að í vorblómanum og meira eða minna allt sumarið vaxa svifþörungar frá yfirborði niður undir 30 m dýpi sem er niður undir botn innst í firðinum og framleiða lífrænt efni. Þetta er mjög mikilvægt fyrir frumframleiðslu fjarðarins.

Mynd-blaðgræna Breytingar á magni blaðgrænu á stöð 2 í Patrksfirði 2008-2009

Magn blaðgrænu í 0, 10 og 20 metra dýpi á stöð P2  frá apríl 2008 til apríl 2009 er sýnd á mynd hér til hliðar. Niðurstöðurnar sýna að blaðgrænu ferlarnir fyrir öll dýpi eru mjög svipaðir yfir vaxtartímann ef undan er skilinn ferill blaðgrænu í yfirborði (0m) sem hefur mun lægri vorgildi en neðri dýpin. Þetta skýrist sennilega af því að yfirborðssjórinn blandast ferskvatni á vorin sem er næringarsnautt og þynnir út þau næringarefni sem eru til staðar í yfirborðslagi sjávar þannig að vöxtur verður takmarkaðri en neðar í sjónum. Þegar líður á sumarið og áhrif ferskvatnsins minnka verður gróðurinn álíka mikill við yfirborð og í neðri dýpum. Skýrt kemur fram á myndinni að svifþörungarnir mynda marga gróðurtoppa yfir sumarið. Í apríl 2009 verður gróðurhámark á öllum dýpum samtímis.

Fjöldi svifþörunga Fjöldi kísil og skoruþörunga á P2 2008-2009.

Ársferill svifþörungahópa er sýndur á mynd hér til hliðar. Kísilþörungar eru að ljúka vorvexti sýnum þegar sýnataka hefst vorið 2008 í apríl og því höfum við misst af aðal vortoppnum. Síðan verður hlé á vexti þeirra nokkurn tíma en í byrjun júní mynda þeir vaxtartoppa sem standa yfir í júní og júni með yfir 400 þúsund frumur í lítra. Að því loknu ber lítið á kísilþörungum þó svolítil aukning verði í september áður en þeir lognast út af vegna takmarkandi birtuskilyrða. Vorið 2009 mynda þeir geysimikinn topp í apríl.

Skoruþörungar eru til staðar í svifinu allt sumarið og er fjöldi þeirra mjög breytilegur. Mestur er hann um 100 þúsund frumur í lítra. Hluti af þessum hópi getur verið  svifþörungar sem valda eitrununum í skelfiski. Þær tegundir eru aðallega af ættkvíslunum Dinophysis og Alexandrium.

Fjöldi eitraðra svifþörunga Fjöldi eitraðra svifþörunga á P2 2008-2009.

Á myndinni hér til hliðar má sjá breytingar sem urðu í fjölda þessara tveggja ættkvísla sumarið 2008. Fjöldi Dinophysis tegunda er mestur á tímabilinu júlí til september en þá er frumufjöldi þeirra frá 500 til 2000 frumur í lítra.  Fjöldi Alexandrium tegunda er mestur í júlí um 800 frumur í lítra en annars mjög lítill. Fjöldi beggja hópa fer yfir þau viðmiðunarmörk sem notuð eru þegar metin er hætta á eitrunum í skelfiski.

Nánari upplýsingar um eitraða svifþörunga má sjá á vefsíðunni http://www.hafro.is/voktun/




Svifdýr

Hveljur

(Úr grein Guðjóns Más Sigurðssonar og fleiri 2009- (Sjá nánar á  http://www.hafro.is/Bokasafn/Timarit/fjolrit-152.pdf )

 

 

Stöðvakort hveljur Kort sem sýnir sýnatökustöðvarnar í Patreksfirði og Tálknafirði.

Hlaupkennt dýrasvif er fjölbreyttur hópur dýra sem inniheldur smáhveljur (Hydrozoa), marglyttur (Scyphozoa) og kambhveljur (Ctenophora), en stundum eru sviflæg möttuldýr (Larvacea) og pílormar (Chaetognata) einnig talin með í þessum hópi (Hosia 2007). Mörg dýrsem eru í þessum hópi hafa tiltölulega stuttan kynslóðatíma, hraðan vöxt og eru því oft á tíðum öflug rándýr á svifi í uppsjónum.


Sýnin voru tekin í Patreksfirði og Tálknafirði frá apríl til september 2008, og var farið einu sinni í hverjum mánuði nema í maí þegar farið var tvisvar. Tvær sýnatökustöðvar voru í Tálknafirði, en þrjár í Patreksfirði (sjá kort). Sýnin voru tekin með Bongóháfi en bongóháfur er í raun tveir háfar sem festir eru saman og er hver háfur 60 cm í þvermál, 250 cm langur og möskvastærðin var 500 μm. V-laga sökka eða vængur var fest neðst á háfinn til að draga hann niður og halda honum stöðugum í togunum. Á hverri stöð var háfurinn dreginn á

Patroleiðangur3 Rannsóknir með háf. Ljósmynd Hafsteinn G. Guðfinnsson.

u.þ.b. 10 metra dýpi í 10 mínútur á 3 sjómílna hraða. Magn sjávar sem fór í gegnum háfinn var mælt með Hydro-bios flæðismæli sem festur var í opið á öðrum háfnum. Allt hlaupkennt dýrasvif sem kom í háfinn var varðveitt í 10% formalíni til greiningar. Auk þess var þvermál allra marglyttna (Scyphozoa) mælt. Út frá rúmmáli sjávar sem háfurinn síaði voru allar fjöldatölur.

Ellefu flokkunareiningar af smáhveljum (Hydrozoa), ein tegund kambhvelja (Ctenophora) og tvær marglyttutegundir (Scyphozoa) fundust í Tálknafirði og Patreksfirði í apríl til september 2008. Algengasta smáhveljan var Clytia sp. en mjög erfitt er að greina þessa ættkvísl niður til tegunda og því er hún ekki greind frekar. Hér er þó að öllum líkindum um að ræða tegundina Clytia hemisphaerica sem finnst víða á nálægum hafsvæðum. Algengasta marglyttutegundin var bláglytta (Aurelia aurita) en aðeins ein tegund af kambhveljum fannst, Beroë cucumis.

 

 



 

Í apríl fannst lítið af hveljum og aðeins tvær tegundir (Bouganvillea superciliaris og Leuckartiara octona). Í byrjun maí fjölgaði hlaupkenndu dýrasvifi talsvert og átta tegundir fundust, aðallega Podocoryne borealis sem var algengasta tegundin, en þar á eftir kom smáhveljan Sarsia tubulosa og bláglyttan (Aurelia aurita). Um miðjan maí hafði magnið meira en tífaldast og tvær tegundir til viðbótar fundust, smáhveljurnar Staurophora mertensii og Obelia sp.

Súlurit hveljur Magn hlaupkennds dýrasvifs í Patreksfirði og Tálknafirði í apríl til september 2008. Bláu súlurnar tákna smáhveljur (Hydrozoa), svörtu marglyttur (Scyphozoa) og gulu kambhveljur (Ctenophora).


Hámarki var náð í hveljumagni í júní þegar tólf tegundir fundust. Færri fundust í júlí og ágúst en fjöldinn jókst aftur í september þegar næstmest fannst. Þegar á heildina er litið var Clytia sp. algengasta tegundin (72.2 % af öllu hlaupkenndu dýrasvifi yfir sumarið. Aðrar algengar tegundir voru bláglytta, Eutonia indicans, Obelia sp., Podocoryne borealis og Sarsia tubulosa.

 





Fiskar

Skarkolaseiði í Patreksfirði

Skarkolinn er mikilvægur nytjafiskur og mjög algengur á grunnslóð allt í kringum landið. Í júlí 2006 var farinn leiðangur hringinn í kringum landið og sýni tekin á 32 stöðvum með litlu trolli (1. mynd) sem dregið var í sandfjörum með handafli af tveimur mönnum (2. mynd). Trollið er bjálkatroll sem er nokkurskonar botntroll. Það er spennt á álramma sem situr á meiðum, 1 m á breidd og 20 cm á hæð, og er það dregið með handafli í fjöruborðinu á u.þ.b. 1 m dýpi eða af slöngubát á dýpra vatni. Leitast var við að dreifa sýnasöfnun þannig að á sem stystum tíma fengist heildstæð mynd af fjölda og lengdardreifingu skarkolaseiða allt í kringum landið.

                             1. mynd. Skarkolaseiðatrpll                  2. mynd. Trollið dregið                           3. mynd. Nýklakið skarkolaseiði

Tilgangur rannsóknanna sem hér er greint frá var að auka skilning á uppruna skarkolaseiða við Ísland (3. mynd). Til þess var útbreiðsla, aldur og vöxtur seiða við landið kannaður og í framhaldinu er ætlunin að tengja þessa þætti við upplýsingar um strauma og rekhraða og þannig áætla frá hvaða svæðum seiðin eru (sjá Björn Gunnarsson og fl. 2010).

Þann 20. júlí 2006 voru tekin þrjú 100 m tog í sunnanverðum Patreksfirði (65.5513 N - 23.9397 V) og reyndist þéttleiki skarkolaseiða þar vera um 318 einst. á hverja 100 m2 og var meðallengdin um 19 mm.

Heimildir: Björn Gunnarsson, Jónas P. Jónasson og Bruce J. McAdam, 2010. Variation in hatch date distributions, settlement and growth of juvenile plaice (Pleuronectes platessa L) in Icelandic waters. Journal of Sea Research 64, 61-67.



Fuglar

Efni í vinnslu.

Spendýr

Hvalreki

23. ágúst 2005 hafði Borgar Þórisson bóndi Hvalskeri í Patreksfirði samband við Hafrannsóknastofnun vegna andarnefju sem hafði rekið. Sést hafði til hennar laugardaginn 20. brjótast um á grynningum en hún hafi síðan losnað. Þriðjudaginn 23. fannst hún svo rekin dauð. Starfmenn útibús Hafrannsóknastofnunar á Ísafirði fóru á  staðinn og tóku sýni af hvalnum þann 24. ágúst.
Hér að neðan eru frekari upplýsingar um hvalrekann í Patreksfirði:
Birna JónasdóttirSkráninganúmer hvals: S0513
Tegund: Andarnefja (Hyperoodon ampullatus)
Dagsetning: 23. ágúst 2005
Staður: Hvalsker í Patreksfirði:
Nákvæm staðsetning: 65°33´4N  23°57´5V
Kyn: kvk
Lengd: 6,2m

Birna JónasdóttirBirna Jónasdóttir

Andarnefja í Patreksfirði. Ljósmyndir tók Birna Jónasdóttir


.


 

Útlit síðu:

imgban